Gemeenten stemmen aanstaande woensdag terecht tegen het voorliggende onderhandelingsakkoord tussen VNG en het Rijk. Ze struikelen over reusachtige ingrepen in de sociale zekerheid. Gemeenten worden in dit bestuursakkoord gedwongen grote bedragen te bezuinigen op re-integratie en het organiseren van zinvol werk voor arbeidsgehandicapten. Terwijl het Rijk zelf een beter alternatief bedacht. Dat stuit echter op politieke blokkades.

Het is goed gebruik dat bij aantreden van een nieuw kabinet gemeenten en Rijk afspraken maken. Het bestuursakkoord hierover bevat nieuws voor gemeenten over nieuwe taken. Gemeenten verworden zo tot een uitvoeringsorgaan van Haags beleid en dat verschaft Den Haag de legitimiteit om bezuinigingen ook eenvoudigweg te laten realiseren door diezelfde uitvoeringsorganen. Maar: gemeenten kennen een eigen democratische borging en systeem. Dat wringt. Decentralisaties zijn feitelijk fikse bezuinigingen die verkocht worden als goede bedoelingen. En we weten allemaal: “de weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen.”

Het slechte nieuws heeft vooral betrekking op de sociale zekerheid. De invulling van het motto “decentraal wat kan, centraal wat moet ” gebeurt door het overhevelen van taken op het gebied van de Sociale Zekerheid in de vorm van de Wet Werken naar Vermogen. De rekening van de bezuinigingen komt onevenredig terecht bij mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Er wordt 900 miljoen (2015) bezuinigd op budgetten voor re-integratie, Bijstand, Wajong en sociale werkvoorziening. Dit is des te onrechtvaardiger omdat er alternatieven zijn die de rekening eerlijker verdelen en ook nog eens bijdragen aan wat iedereen wil: een beter werkende arbeidsmarkt.

Gemeenten moeten voorkomen dat ze hun eigen karakter verliezen, en een uitvoeringsorgaan worden van het Rijk. En daarom niet de crisis van het Rijk betalen en uitvoeren. Zeker niet omdat het Rijk zelf een alternatief bedacht, dat beter en rechtvaardiger is. Ze krijgen dat alternatief alleen niet rond, en decentraliseren daarom de uitvoering.

Wat is dan dat alternatief? Begin 2010 hebben ambtelijke werkgroepen op verzoek van toenmalig minister Bos voorstellen gedaan om de overheidsfinanciën op orde te krijgen. De ideeën van deze werkgroepen hebben een belangrijke rol gespeeld in de verkiezingsprogramma’s van de verschillende politieke partijen.

Eén werkgroep had als onderwerp: werkloosheid. Centrale boodschap is dat de WW een arbeidsmarktfunctie is in plaats van een inkomensvoorziening. Dat betekent dat de WW een overbrugging is tussen twee banen. Dat rechtvaardigt vervolgens de een verkorting van de WW en aanpassingen van het ontslagstelsel. Daarvoor zijn 4 varianten uitgewerkt.

De variant die de laagste besparing oplevert gaat uit van 12 maanden WW-duur met een vervolguitkering op bijstandsniveau van 6 maanden. Ontslagvergoedingen zijn maximaal een jaarsalaris en 75.000 euro. Dit levert een besparing van 900 miljoen op in 2015 en structureel 1,2 miljard.

Waarom is dit beter dan de huidige voorstellen? Omdat zo de functie van het vangnet fundamenteel verandert: het is gericht op bereiken van de gewenste situatie (werkzekerheid) in plaats van subsidiëren van de ongewenste situatie (werkloosheid). Waarom is het rechtvaardiger? Omdat het alle werkende treft, mensen die kunnen werken en tijdelijk geen werk hebben. Niet alleen mensen die dat niet kunnen vanwege een handicap.

Nu wordt er door het kabinet en straks ook misschien door gemeenten gekozen voor een alternatief dat uiteindelijk minder besparingen oplevert en de rekening eenzijdig neerlegt bij de zwakste groepen op de arbeidsmarkt.

Betekent dit dat de Wet Werken naar Vermogen niet moet worden ingevoerd? Nee! Alleen de enorme kortingen moeten niet daar gehaald worden. We moeten het hele stelsel heroverwegen, en beschikbare middelen rechtvaardig verdelen.

Waarom wordt dat alternatief dan niet gekozen?

1. Een politieke blokkade
In het verkiezingsprogramma van de VVD 2010 staat letterlijk: “de WW-uitkering wordt verhoogd, maar de duur verkort zodat de prikkel om snel ander werk te vinden wordt verhoogd.” En over het ontslagstelsel: “Door in de wet een vaste ontslagvergoeding van twee weken per gewerkt jaar op te nemen (met een maximum van één jaarsalaris), wordt het ontslagrecht eerlijker en eenvoudiger.” Dat is in lijn met het idee dat de ambtelijke werkgroep heeft uitgewerkt.

Het CDA verkiezingsprogramma is zo mogelijk nog duidelijker: “Na de loondoorbetalingsperiode komen werknemers in de WW waarbij de duur wordt gemaximeerd tot een jaar.”

Als het aan VVD en CDA had gelegen waren er maatregelen genomen om de sociale zekerheid te hervormen die in lijn van het advies van de ambtelijke werkgroep zijn. Maar gedoogpartner PVV heeft roet in het eten gegooid. De PVV is – zoals wel vaker – helder en tegen in haar verkiezingsprogramma: “wij rommelen niet aan de hypotheekrenteaftrek en
de WW, geen versoepeling van het ontslagrecht..”. Wat dan wel de voorstellen zijn om de sociale zekerheid te hervormen is – zoals wel vaker – onduidelijk.

2. Werkgevers en werknemers willen niet
Nog los van het idee dat de werkloosheid als gevolg van de crisis snel zou oplopen en daarom ingrijpen in de WW nodig is om het betaalbaar te houden, heeft het kabinet geen zin in nog een ruzie met werkgevers en werknemers naast het ‘pensioenprobleem’. De vakbonden hebben al eerder laten weten niet te willen praten over aanpassingen van WW of ontslagrecht. Het kabinet kiest er nu voor om die discussie ook niet aan te gaan en legt de rekening bij gemeenten.

Het Rijk weet wel hoe het beter kan, maar weet het dus niet te regelen. En gooit dan maar de hele boel over de schutting naar gemeenten en bezuinigt op de onderkant. Gemeenten moeten daar niet in mee gaan.

Met dank aan Stefan van de Griendt

Het ‘dossier’ participatie is een ingewikkelde. Dit heeft in de eerste plaats vooral met de term te maken. Want de terminologie die we omarmd hebben is indrukwekkend zoniet ontzagwekkend: sociale participatie, arbeidsparticipatie, maatschappelijke participatie, en in het kielzog van deze termen maatschappelijke activering, sociale activering, arbeidsactivering.  We hebben zelfs ‘return om investment’ binnen de publieke sector geïntroduceerd (u kent dat wel: uw bedrijf ontvangt subsidie als u maar wat werklozen bezighoudt voor ons). Vaak abstracte constructen die de mensen die het aangaat, niet begrijpen. ‘Isn’t that ironic? Don’t you think? A little too ironic’. Zeker, als je het mij vraagt. De gemeente heeft tegenwoordig de gewoonte om over participatiecentra te praten en er af en toe eentje te openen. Op de gevel wordt vervolgens daadwerkelijk ‘participatiecentrum’ geschreven. Zou de hulpbehoevende medelander, die wellicht kampt met problemen van psychische aard, die een flinke afstand heeft tot de arbeidsmarkt, laaggeschoold is, een lichamelijke handicap heeft of de taal niet goed spreekt, snappen wat de bedoeling is van dat participatiecentrum? Ik vermoed van niet. Voor wie we ‘participatie’ juist toegankelijk moeten maken, voor hen doen we dat juist niet. Terug naar de basis dus.

Welzijn, zorg, onderwijs, werk en taal zijn communicerende vaten binnen de belevingswereld van een burger. Die burger heeft doorgaans te maken met meerdere vragen of problemen die we in samenhang moeten beschouwen. Werken aan het een kan niet los gezien worden van het ander. Om vragen of problemen in samenhang te beschouwen en te beantwoorden of op te pakken is een andere invulling nodig. Omdat de diverse gemeentelijke beleidsterreinen – laat staan de landelijke – nog niet aan elkaar verbonden zijn, hoewel de overheid haar best doet, zijn intermediairs nodig die de verbinding weten te maken.

In Amsterdam wordt daarom gewerkt met ‘stadsdeeladviseurs’, die in wezen participatieadviseurs zijn. Ze kennen, vanuit hun positie bij de Dienst Werk en Inkomen, het re-integratie veld. Vanuit die startpositie zoeken ze de verbinding met de stadsdelen, met het lokale maatschappelijke veld van welzijnsinstellingen, kleine ondernemers en taalinstituten. En vanuit die verbinding zoeken ze naar nieuwe initiatieven en mogelijkheden om mensen die in een hulpbehoevende situatie zitten, te helpen. Primair om mensen weer aan de slag te helpen, maar realiserend dat een meervoudig vraagstuk een aanpak behoeft die over beleidsgrenzen heengaat. Dus als eerst de zorgvraag opgelost moet worden, dan doen ze dat. De beleidsmatige verbinding tussen diverse domeinen ontstaat in Amsterdam daarmee (ook) ‘van onderop’. En dat is wel zo krachtig. De uitvoerders zoeken elkaar op, ook (het is niet anders) voortgedreven vanuit het besef dat het wachten op werkelijke visie en plannen nog even kan duren. Plannen moeten eerst begrepen worden voordat ze tot uitvoer kunnen komen. Wanneer het belang van mensen dicht op diezelfde mensen gezien en erkend wordt, vormt dat de beste garantie op daadwerkelijk succes. Bovendien vindt ‘participatie’ plaats binnen de sociale infrastructuur en wordt het veld benut. Welzijn, zorg, werk en taal: fundamenten voor participatie die dicht bij elkaar liggen..

Bepaalt een definitie je toekomst?

Met dank aan Irene Thuis

“Amsterdam staakt hulp zwakke werkzoekende”. Dat viel onlangs te lezen in NRC.

Hoera! Eindelijk een gemeente die een keuze durft te maken. Een wethouder die een positie inneemt. Die, al is het noodgedwongen door geldgebrek, een helder standpunt inneemt over de vraag in wie er met behulp van re-integratiebudget geïnvesteerd moet worden.

Tientallen miljoen heeft de gemeente Amsterdam minder om te besteden aan trajecten voor mensen met een uitkering. En dus is bedacht dat de ‘kansarmen’ dan niet meer geholpen worden met scholing of een werkervaringsplek. De stadsdelen en welzijnsorganisaties mogen de taak overnemen om de participatie van deze mensen te regelen. Overigens, er is ook al een grote groep ‘kanslozen’ waar sowieso al niet meer in geïnvesteerd werd.

Wat interessant is, is dat nu meteen de vraag boven komt drijven of Amsterdam hier mee een slimme keuze maakt.

Als je de kansarmen niet ondersteunt, worden zij dan niet heel snel kansloos? En zouden de kansrijken niet juist geacht mogen worden om zelf wel hun nieuwe baan te vinden? In Amsterdam krijgen zij juist alle hulp.

We weten dat de dynamiek op de arbeidsmarkt weer gaat veranderen. Hoe snel? Dat is niet altijd even helder. Wat wel steeds duidelijker wordt, is dat we over een aantal jaren vele arbeidskrachten tekort gaan komen. Moet je dan niet juist nu kiezen om van kansarmen weer kansrijken te maken?

Overigens, hoe scherp zijn die definities eigenlijk? Hebben we met elkaar weer mooie hokjes getimmerd waar we mensen instoppen? En vinden die betrokkenen zichzelf ook kansarm? Ik vind het een zeer groot risico dat wij met onze definities bepalen wat de kansen en toekomstmogelijkheden voor onze burgers zijn.

De term “eigen verantwoordelijkheid” hoor je weer steeds meer. Dat is ook prima. Het is goed als mensen verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen leven; hun ontwikkeling. Maar verdienen ze dan niet juist een steun in de rug om dit ook waar te kunnen maken? In Amsterdam weet je in ieder geval dat je met het stempel “kansarm” weinig steun meer zult krijgen. Je wordt wel geacht mee te doen; te participeren. Maar dat is niet meer gericht op een toekomst waarin iemand ook echt voor zichzelf en eventueel zijn gezin kan zorgen. Volgens de cijfers van Amsterdam zelf, gaan dan ook 22.000 van de 47.000 cliënten van de sociale dienst niet meer in de richting van scholing en werk!

Maar als een keuze voor alleen de kansrijken niet acceptabel is, is dan niet impliciet bepaald hoe de keus wel zou moeten zijn?  In het Regeerakkoord staat vermeld dat de re-integratiemiddelen alleen nog bedoeld zijn voor de ‘meest kwetsbaren’. Wie zijn dat eigenlijk? Kanslozen; kansarmen of behoor je vanzelf tot de groep kwetsbaren als je een uitkering ontvangt? En wat bijzonder is; is dat het Rijk gaat bepalen wat de gemeenten met hun middelen moeten gaan doen.

Hoe het ook zij; complimenten voor Amsterdam!Er ligt in ieder geval een standpunt. Er is een keuze gemaakt. En dat is iets wat heel veel gemeenten nog moeten gaan doen.

Nu rechts de macht is, zijn de linkse geitenwollen sokken van de welzijnssector een gemakkelijke prooi voor bezuinigingen. Net als van cultuur is de effectiviteit van welzijn nauwelijks te kwantificeren. En als iets niet aantoonbaar helpt, dan schaffen we het af. Daarom komt de sector met een oplossing: ‘Welzijn Nieuwe Stijl’. Om hun eigen effectiviteit te kunnen vergroten en bezuinigingen af te wentelen, pleiten de opbouwwerker, straatcoach en gezinsregisseur voor een ruimer mandaat.

De straatprofessional zou geen effectief maatwerk kunnen leveren, omdat hij door wetgeving en verantwoordingsstructuren in de weg gezeten wordt. Maar wetten staan nauwelijks in de weg. En die verantwoordingsheisa is natuurlijk overdreven en irritant, maar dat betekent nog niet dat daardoor een professional een multiprobleemgezin niet kan helpen. Een ruimer mandaat gaat slechts gepaard met grotere verantwoordelijkheid voor de individuele professional. De complexiteit van ontembare ellende achter de voordeur blijft gewoon toenemen. In plaats van te pleiten voor een ruimer mandaat, moeten professionals een helder mandaat eisen.

Het welzijnswerk moet anders, effectiever en als het even kan goedkoper. Eén van de oplossingen die het veld oppert is meer handelingsvrijheid, meer ruimte voor de professional. Die roep om ruimte is onlangs gestold in Haagse beleidsplannen. Het veld geeft zijn nieuwe visie de titel ‘Welzijn Nieuwe Stijl’. De nieuwe stijl kenmerkt zich door acht ‘bakens’: de professional is gericht op de vraag achter de vraag, gaat uit van de eigen kracht van de burger, gaat direct ‘eropaf’ en brengt de formele en informele zorg in optimale verhouding. Ook werkt de professional meer collectief dan individueel, laat organisaties samenwerken en is resultaatgericht. Voor al die taken heeft de professional meer ruimte nodig.

Maar die ruimte voor professionals is er allang. Er is geen wet die verbiedt om bij mensen door de brievenbus te praten, om te vragen of er iets aan de hand is. De Wet Bescherming Persoonsgegevens stelt niet dat professionals geen informatie mogen uitwisselen. Zolang dat zorgvuldig gebeurt en in het belang van de klant, is er niets aan de hand. Het zijn daarom ook niet de regels die de professional belemmeren om betere resultaten te boeken. De problemen zijn het probleem. Professionals worden in hun dagelijkse praktijk geconfronteerd met duivelse dilemma’s waar ze niet alleen uitkomen, en waarvan het maar de vraag is of ze ooit opgelost worden. Want waar moet je in hemelsnaam beginnen in een gezin waar pa bezopen is, ma zwakbegaafd, de kinderen regelmatig mishandeld worden, niet naar school gaan, en waar oma op zolder zit te schreeuwen? Het is zelfs een uitkomst als er dan een ‘regel’ is waarop de professional zich kan beroepen om zichzelf te beschermen tegen de onmacht die hem op dat soort momenten bekruipt.

Daarom is het zo gevaarlijk dat professionals zelf roepen om een ruimer mandaat. Los van het feit dat er voldoende ruimte is, verandert een ruimer mandaat niets aan de dilemma’s in de dagelijkse praktijk. Die zijn nog net zo ontembaar als voorheen. Het beeld dat wetgeving en structuur professionals belemmert om te handelen, werkt zelf als een soort reddingsboei. Vooral in situaties waarin de welzijnswerker geconfronteerd wordt met de allergrootste complexe ellende die het voorstellingsvermogen van een normaal mens te boven gaat.

Professionals zijn bezig om hun eigen reddingsboei lek te steken. Zodra de roep om ruimte slaagt, leidt dat ertoe dat de samenleving veronderstelt dat de professional alle ruimte heeft om alle problemen op te lossen. Dat betekent dat de zware last die nu al op deze beroepsgroep rust, alleen maar zwaarder wordt. De samenleving zal meer individuele verantwoordelijkheid bij de professional neerleggen; die had immers alle ruimte om te doen wat hem gevraagd werd. Een ruimer mandaat leidt tot reusachtige verwachtingen. En ieder mandaat gaat gepaard met verantwoordelijkheid.

Waar professionals echt behoefte aan hebben, is niet een opgerekt, maar een helder mandaat. Een mandaat dat duidelijke grenzen stelt aan het bereik van de professional, in plaats van een grenzeloos mandaat dat gepaard gaat met niet te vervullen verwachtingen. Bovenal heeft de professional behoefte aan rugdekking van zijn manager en politieke opdrachtgevers. Want nu kan het zomaar gebeuren dat je als professional zo in de knoei raakt, dat je uiteindelijk voor de rechter komt. Dat overkwam immers de gezinsvoogd die bij de zaak Savannah betrokken was. Die kans neemt alleen maar toe naarmate het mandaat wordt opgerekt. Professionals zijn geen tovenaars.

Door Eric Dorscheidt en Eelke Blokker

Met dank aan Peter Donders

Het kabinet Rutten is deze week echt begonnen. Dus ook de nieuwe minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, mevrouw Schippers. In een van haar eerste interviews gaf de minister aan dat bezuinigingen en premiestijgingen in de zorg nodig blijven vanwege de vergrijzende bevolking. We doen met z’n allen steeds meer een beroep op de zorg en de zorg kan ook steeds meer wat eveneens een kostenopdrijvend effect heeft. De worsteling om de kosten van de zorg in de hand te houden is echter niet alleen een Nederlands probleem. In heel Europa en ook de VS speelt de zorg in relatie tot de overheidsfinanciën een belangrijke rol. Binnen de Europese Unie wordt dit beleidsterrein dan ook zorgvuldig gemonitord. Iedere 2 jaar rapporteren de lidstaten over het sociale beleid met daarin bijzondere aandacht voor de pensioenen en de zorg inclusief langdurige zorg. Lidstaten rapporteren over aspecten als kwaliteit, toegankelijkheid, houdbaarheid, wetgevende veranderingen, preventie en innovaties. Uit de rapportages van de lidstaten blijkt dat zorg en met name de houdbaarheid in relatie tot de kwaliteit en toegankelijkheid een echt pijndossier is. De nieuwe Zorgwet die Nederland in 2006 invoerde wordt met veel belangstelling door andere landen bekeken met name ook op het kostenbeheersingsaspect en de mogelijkheden om het verzekeringspakket al dan niet in combinatie met premieverhogingen aan te passen. Ook het nieuwe kabinet heeft pakket aanpassingen en premieverhogingen in het vooruitzicht gesteld. In andere EU landen wordt kostenbeheersing vooral doorgevoerd middels kortingen op het overheidsbudget voor zorg omdat men geen verzekeringssysteem kent zoals dat in Nederland bestaat. Het is niet toevallig dat de problemen vaak het grootst zijn in die landen waar ook de begrotingsproblemen het grootst zijn en waar de crisis het hardst toesloeg. Bezuinigingen om het begrotingstekort terug te dringen grijpen dan vaak diep in op de zorg waardoor kwaliteit en toegankelijkheid in deze landen onder druk komt te staan. De Europese Commissie maakt zich daar grote zorgen over en probeert middels debatten en uitwisseling van ervaringen lidstaten te helpen hun zorg kwaliteit tegen redelijke kosten op peil te houden. Betekent dit nu dat Nederland aan kop staat en zich in vergelijking met andere lidstaten geen zorgen hoeft te maken? Geenszins. De Commissie wijst Nederland op een aantal urgente problemen voor de zorg en dat betreft met name de uit de hand gelopen kosten voor de AWBZ, het tekort aan voldoende gekwalificeerd personeel, de mogelijkheden van mantelzorg en de oplopende spanning tussen toegankelijkheid en kwaliteit van de zorg. Dit laatste punt speelt in alle lidstaten en niet alleen in Nederland. Het Nederlands AWBZ systeem is uniek en het blijkt dat andere landen beter in staat zijn de kosten voor langdurige zorg in de hand te houden. Dat doet vraagtekens stellen bij de systematiek van de AWBZ. Ook is Nederland een van de weinige landen die een tekort heeft aan gekwalificeerd personeel. Wel is het zo dat met name in Zuid-Europa personeel in de zorg veel slechter betaald wordt dan in Nederland wat ook weer zijn weerslag heeft op de kwaliteit in die landen. Bovenstaande reflecties geven aan dat de zorg in zijn vele facetten een probleem is in heel Europa. Kennis delen en samen ervaringen uitwisselen kunnen helpen om oplossingen te vinden. Ik wens het nieuwe kabinet wat de zorg betreft dan ook een Europese blik toe

De rendabele onderkant

Met dank aan Eelke Blokker

Socioloog Castells waarschuwt voor het ontstaan van een ‘vierde wereld’: in de westerse grote steden hoopt zich een categorie mensen op die volgens het kapitalistisch systeem nergens goed voor is. De groeiende gemeenschappen van jeugdbendes in de banlieus van grote Europese steden zijn daarvan een voorbeeld. De plannen van onder andere Divosa om te komen tot ‘1 regeling voor de onderkant’ van de arbeidsmarkt zetten in op een fundamentele mentaliteitsverandering, waardoor het realiseren van écht werk voor de onderkant mogelijk wordt.

Werk is heilzaam. Intrinsiek is ieder mens daartoe in staat en gemotiveerd. Iedereen heeft iets te bieden aan de maatschappij. Waarom is het dan zo lastig om mensen in de rafelrand van de maatschappij van serieus werk te voorzien? Dat komt grotendeels door beeldvorming van, zeg maar, de eerste wereld. Het is heel logisch om voor mensen die last van elkaar hebben in hun huidige woning vanwege dunne tussenwandjes, een nieuwe woning te bouwen met dikke muren. Dat noemen we herstructurering. Voor groepen die zijn afgeschreven moet een opvanghuis gemaakt zodat ze voorzien worden van bed, bad en brood. Dat noemen we maatschappelijke opvang. Probleem opgelost.

Ons voorstellingsvermogen reikt blijkbaar onvoldoende ver om te bedenken dat de onderkant via werk verheven kan worden tot deelname aan ‘onze’ eerste wereld. Om tot dat besef te komen moeten we beginnen verwachtingen ten aanzien van werk ook voor deze groep in termen van economie te definiëren. Het onderdeel ‘werk’ moet losgeweekt worden van goedbedoelde hulpverleningstrajecten waarvan participatie (lees: werk) een onderdeel is. Participatie en economie horen bij elkaar en niet los. De ene regeling aan de onderkant (waarin WSW, WWB en Wajong worden geharmoniseerd) gaat uit van dat economische perspectief, door in te zetten op het vermogen van mensen om zelf geld te verdienen. Lees: gewaardeerd te worden.

Het belangrijkste uitgangspunt van de ene regeling is dat die inziet dat de onderkant van de samenleving pas een bijdrage kan leveren aan de economie als ‘wij’ iets van ze verwachten. Economie is ruil met wederzijds voordeel. Het element ruil komt niet in ons op wanneer wij deze groepen voorzien van een uitkering. Er is helemaal geen sprake van wederzijds voordeel. Pappen en nathouden is het devies. Terwijl het in iedere stad straks alle hens aan dek is als het gaat om werk: overal hebben we straks handjes tekort. Door vanuit economisch perspectief langdurig te investeren in opleiden en echte banen voor de onderkant, kan straks sprake zijn van wederzijds voordeel.

Werkgevers kunnen kansen bieden en iets gaan verwachten van de onderkant door werk voor ze te organiseren, daarbij geholpen door een begrijpelijke publieke regeling. Voorbij hun voorstellingsvermogen zullen ze zich positief verbazen over de groep die economisch is afgeschreven en vanuit hulpverleningsoogpunt bezig gehouden wordt in dure  participatie- en reïntegratietrajecten. De ene regeling aan de onderkant biedt daarvoor een praktisch perspectief. Daarmee voorkomen we wellicht dat al die vergrijzingsvacatures als sneeuw voor de zon verdwijnen en worden vervangen door technologische oplossingen of arbeidsmigratie, en temperen we het ontstaan van Castell’s vierde wereld.

September is de maand van de bespreking van de begroting. Veel gemeenten maken keuzes over de wijze over de inzet van hun (vaak gekrompen) budgetten in 2011. Deze week is ook de miljoenennota gepresenteerd. Tijd voor ingrijpende keuzes, ook op het gebied van participatie. Sociale diensten zien hun bestanden nog steeds stijgen en welzijnsafdelingen staan voor lastige keuzes in hun subsidiebeleid. Van inburgering lijkt niets meer over te blijven.

Inmiddels is er alweer ruim een jaar een instrument dat kan helpen bij het bepalen van die lastige keuzes: de Participatieladder. Vorige week is op een congres aan demissionair minister Donner de VNG-publicatie Participatieladder, meedoen gemeten, uitgereikt waarin ik samen met anderen een beeld schets van de mogelijkheden van een instrument dat de participatie van burgers in beeld brengt: de Participatieladder (voor een verslag zie www.participatieladder.nl).

Het enthousiasme, getuige de reacties van de congresgangers, is groot. Dat uitte zich in een grote mate van betrokkenheid, tal van goede bedoelingen, en veel idealisme. Welzijnsorganisaties, Wmo-beleidsmedewerkers hielden een vurig pleidooi om beter samen te werken. En daaruit sprak zeker realisme: iedereen moet bezuinigen. Kunnen we samen naar beter? Kunnen we meer met minder? Maar er was duidelijk ook veel idealisme. Zou het niet mooi zijn als de gehandicapte in de scootmobiel taalmaatje wordt voor een inburgeraar? Kan de geïsoleerd levende Wwb-er gaan koffieschenken in het buurthuis? Genoeg ideeën vlogen over tafel om tal van interessante projecten en pilots te starten. En daar is op zich niet veel tegen in te brengen. Maar voert men dan op dit moment wel de juiste discussie?

Naar mijn mening niet. In ieder geval niet op deze manier. Er is eerst inzicht nodig in waar we staan? Wat zijn de resultaten en wat kunnen we zeggen over de effectiviteit van het participtiebudget? In tijden van bezuinigingen moet je deze informatie als eerste hebben voordat je nieuwe perspectieven inzet. Het feit dat er in de Miljoenennota zonder omhaal van woorden bezuinigd wordt op inburgering en re-integratie geeft aan dat de sector kwetsbaar is. Kwetsbaar omdat het vermogen om transparant te zijn over de bereikte effecten en daar gefundeerd verantwoording over af te leggen onvoldoende is. Eerst zorgen dat zichtbaar is wat het resultaat is en dan doorpakken op budgetten verknopen, beleid op elkaar afstemmen en slimme combinaties maken. Het is nu de tijd van resultaten laten zien en minder de tijd van visie-ontwikkeling.

De Participatieladder geeft inzicht in de mate van participatie van een burger. Niet alleen arbeidsparticipatie staat voorop, ook sociale participatie wordt in beeld gebracht. De Participatieladder is daarmee geschikt voor sociale diensten, welzijnsafdelingen, welzijnsinstellingen, ROC’s, re-integratiebedrijven enz. In de eerste plaats om transparant te zijn over resultaten en effecten in beeld te brengen. Daarna – en in die volgorde – om te bezien hoe beleid en uitvoering in de verschillende sectoren aan elkaar gekoppeld kunnen worden.

“ Rechts Nederland zou z’n vingers aflikken bij wat er al op papier stond”. Dat waren de woorden van Marc Rutte nadat Geert Wilders op 3 september jl. het formeren stopte. Kort daarna werd duidelijk welke zaken Rutte onder andere bedoelde op het gebied van de sociale zekerheid. In de krant het deze week heel helder: “naar verwachting zal het UWV grotendeels verdwijnen; een groot deel van de 21.000 mensen komt op straat; de taken worden lokaal uitgevoerd; de WW-uitkering wordt bekort tot een jaar.” Als dat een voorbode voor de rest – AWBZ, WMO, welzijn – is, dan is de vraag wat dat betekent voor de dienstverlening aan burgers in gemeenten.

Zo maar ineens komt de opheffing van het UWV wel erg dichtbij! Is dit een duidelijke opmaat naar de, door meer partijen, gewenste “een regeling voor de onderkant van de arbeidsmarkt”? Wordt de weg vrij gemaakt om nu eindelijk de schotten tussen de diverse uitkerende instanties te slechten en echt te kijken naar “de klant”? We zeggen allemaal wel dat we de klant, de burger zo belangrijk vinden. Maar desondanks laten we ons steeds leiden door institutionele belangen. Gaat dat beter als alleen de gemeente nog aan zet is? Kijken we dan wel naar wat de klant nodig heeft? De uitvoeringskosten zullen vast omlaag gaan. Daar ben ik van overtuigd. Mensen hoeven niet meer van het kastje naar de muur maar er is één adres om aan te kloppen. Kan iedereen op dat ene adres dan de goede dienstverlening bieden? Ook al is er maar één regeling, iedere burger blijft toch met zijn eigen probleem aankloppen. De een komt voor werk, de ander voor het oplossen van schulden, een derde heeft behoefte aan een taalcursus en weer een ander heeft tijdelijk hulp nodig bij het runnen van zijn huishouden.

Zitten aan dat ene loket de juiste mensen met de juiste middelen om die unieke burger te helpen? Het antwoord zal ontkennend zijn. Ook als die nieuwe regeling door de gemeente uitgevoerd gaat worden, dan is de samenwerking met de ketenpartners nog steeds hartstikke belangrijk. Iedere partij zal zijn eigen expertise; zijn eigen mogelijkheden en het liefst (een deel van) zijn middelen aan de totale keten ter beschikking moeten stellen. Een keten overigens die over de gemeentegrenzen heen reikt, want het is een illusie om te denken dat 430 gemeenten die nieuwe, ene regeling moeten gaan uitvoeren. Een deel van de dalende uitvoeringskosten moet naar mijn idee dan ook voortkomen uit een meer regionale uitvoering.

En dat gezegd hebbend, zie ik de risico’s al weer levensgroot opdoemen. De komende jaren zijn we met z’n allen vooral erg druk met het afbouwen van het UWV; het opnieuw inrichten van regionale kantoren voor Werk en Inkomen; het aanpassen van werkprocessen; het discussiëren over het delegeren van budgetten etc. En de klant? Ook met één regeling blijft het de vraag hoe snel gemeenten, welzijnsinstellingen, thuiszorgorganisaties of de sociale werkvoorziening er samen in slagen om hem of haar weer op weg te helpen naar een toekomst met perspectief.

Nu een paar weken geleden is de verkoop rondgekomen van de Kinderopvang van Combiwel Amsterdam. Tot die tijd een brede welzijnsinstelling waar ruim 1.100 mensen werkten. Vanuit het perspectief van lid van de Raad van Toezicht is dat een bijzonder proces. In de rol van toezichthouder sta je op afstand, maar is het onmogelijk om afstandelijk te opereren. Na een intensief jaar waarin tussen toezichthouder en bestuurder is gesproken over de koers van de Combiwel is in de zomer de knoop doorgehakt: verkoop van de kinderopvang. Reden van de verkoop is de strategische koerswijziging als gevolg van een fundamentele discussie over rol en positie van een brede welzijnsinstelling.

De bestuurder Hans Zuiver verwoordt het als volgt: ‘We willen ons volledig richten op welzijnswerk nieuwe stijl. Daarbij focussen we op twee pijlers: wijk- en buurtwerk en de brede school. Aan de ene kant gaat het om participatie, zorg en wonen in de wijk, aan de andere kant om ontwikkeling, opvoeding en onderwijs rond de brede school.” Daarbinnen past kinderopvang in grote volumes niet meer. Wel kinderopvang in bijvoorbeeld brede scholen waarbij een duidelijke inhoudelijke en welzijnscomponent aan de orde is. Bovendien is een belangrijke overweging geweest om klaar te zijn voor de barre tijden die de komende jaren gaan neerdalen op welzijnsinstellingen in het kader van de bezuinigingen. De kunst is om in tijden van heroverweging, kerntakendiscussie, uit- en inbesteden, aanbesteden en wat dies meer zij de bedrijfsvoering op orde te hebben en een financiële buffer op te bouwen. Dit om niet bij het minste geringste te hoeven inleveren op de inhoudelijke kwaliteit die je wil bieden.

Nadat het besluit is genomen komt er een ‘circus’ op gang waar ik me hooglijk over heb verbaasd. De Angelsaksische invloed op dergelijke verkoopprocessen wordt wel heel duidelijk. Allereerst komen er zogenaamde ‘mergers & acquisition’ adviseurs om de hoek kijken: specialisten in fusies en overnames. Vervolgens wordt er een ‘bidbook’ opgesteld waarin staat wat er te koop wordt aangeboden. Vervolgens komen er kopers in beeld die al of niet gefinancierd zijn met behulp van ‘private equity’. Dan begint het proces van ‘due diligence’ waarbij geïnteresseerde kopers precies gaan kijken wat er nu te koop is. Dan komt het proces van onderhandelen waarbij je met een of meerder partijen onderhandelt over de verkoopprijs en de voorwaarden. Kom je daar uit dan kom je in de buurt van de zogenaamde ‘closure’ het daadwerkelijk sluiten van de ‘deal’. Dat alles gaat in een moordend tempo en vraagt veel van de medewerkers op de afdelingen administratie en financiën. Als toezichthouder gaat het er om de belangen van de achterblijvende organisatie te bewaken en zorgvuldigheid in overgang van het personeel te waarborgen. Want bij dit alles lijk je haast te vergeten dat het gaat over 400 betrokken medewerkers die van werkgever veranderen en nog veel meer kinderen en ouders die bij een andere kinderopvangorganisatie terecht komen. De strategische vraagstukken en keuzes hebben altijd gevolgen voor de werkpraktijk. De strategische keuzes kunnen naar mijn stellige overtuiging ook alleen maar gemaakt worden met het oog op de gevolgen in de dag dagelijkse praktijk van medewerkers en klanten

Begin deze maand heb ik een onderzoek afgerond onder 60 gemeenten naar de mate waarin sociale diensten voorbereid zijn op de toestroom van nieuwe klanten. Centrale conclusie is dat bij één op de vier gemeenten noodmaatregelen nodig zijn. Dit wordt veroorzaakt door een ongunstige combinatie van de samenstelling van  beroepsbevolking die niet past bij de aard van de regionale werkgelegenheid, plus – sneller dan landelijk – toenemende werkloosheid. Naast allerlei landelijke initiatieven zoals de aanpak van de jeugdwerkloosheid, deeltijd WW en stimuleringsmaatregelen kunnen sociale diensten ook zelf iets doen om het tij te keren.

Bijvoorbeeld scherper zicht krijgen en houden op de eigen financiële positie en zoeken naar andere financieringsbronnen voor re-integratie. Er wordt nog steeds onvoldoende gebruik gemaakt van Europese subsidiestromen die pas na 2013 zullen afnemen. Ook zijn vaak verbeteringen in de bedrijfsvoering mogelijk. Zoals het verkorten van werkprocessen en het beperken van de instroom door strenge handhaving aan de poort.
Als sociale diensten zelf te weinig resultaten boeken met re-integratie, kunnen ze re-integratiebedrijven extra aansporen en strakke resultaatafspraken maken. Het is belangrijk om openstaande vacatures te vervullen. Vaak komen bij het onderwijs, de overheid en in de zorg nog tekorten voor. Gemeenten, werkgevers en onderwijsinstellingen moeten investeren om de jeugdwerkloosheid, de positie van oudere werknemers en de ‘onderkant’ van de arbeidsmarkt aan te pakken.

Dit beeld wordt bevestigd door mijn bezoeken aan een groot aantal werkpleinen de afgelopen weken. Er is nog steeds sprake van een ‘haag van vacatures’ als je binnenkomt. Ook voor laaggeschoolde werkzoekenden zijn er nog banen beschikbaar. Desnoods met een korte scholing is ook voor de ‘onderkant’ van de bestanden een baan te vinden. Door de toenemende groep werkzoekenden bestaat het gevaar dat degenen die nu al in de ‘bakken’ zitten worden vergeten. Juist die groep verdient aandacht om te voorkomen dat ze bij een aantrekkende economie weer achter het net vissen. Dus investeren in scholing, gesubsidieerde arbeid in de vorm van loonkostensubsidie, het hele arsenaal aan ondersteuning voor deze groep moet nu worden ingezet.

In die gemeenten waar geen noodmaatregelen aan de orde zijn – nog steeds de overgrote meerderheid – is inzetten op ‘van werk naar werk’ de beste en meest kansrijke strategie. Dat moet onconventioneel en zonder allerlei bureaucratische rompslomp. Dat laatste zie ik nog te veel bij sociale diensten en UWV. Op de simpele vraag van eenzelfstandig ondernemer of het werkplein een secretaresse kon leveren, was het antwoord onthutsend. Er moest eerst een uitgebreide worden gehouden waarvoor de eerste afspraak over twee weken mogelijk was. Vervolgens zou er een bedrijfsprofiel gemaakt worden op basis waarvan dan ook een functieprofiel opgesteld wordt. Tot slot konden mogelijk kandidaten aangeboden worden. Dat duurde zes weken, let wel, zes weken. Mijn vriend is uiteindelijk naar een uitzendbureau gegaan en is daar snel geholpen. Zolang ik dit soort voorbeelden in mijn omgeving hoor over de dienstverlening van de publieke bemiddelings en uitkeringsorganisaties is er nog veel te winnen. Ook hier weer past het beeld van strategische keuzes aan de top leiden niet altijd tot het gewenste resultaat in de uitvoering als daar niet de ruimte wordt geboden aan de professional om snel te handelen en zaken te regelen met het oog op het boeken van resultaat.